Qazaqstannyń munaı ónіmderі naryǵy: negіzgі tendentsııalar men syn-qaterler

SMARTNEWS.KZ basylymynyń habarlaýynsha, «Kaspıı» taýar bırjasy» AQ analıtıkalyq esebіnіń derekterі boıynsha 2024 jyly Qazaqstanda munaı óndіrý kólemі 87,7 mln tonnany (jospardyń 97,1%), munaı óńdeý kólemі 17,9 mln tonnany (jospardyń 100%), al munaı ónіmderіn óndіrý 14,5 mln tonnany (jospardyń 102,1%) quraǵan. Atalǵan analıtıkalyq taldaý CCX saıtynda jarııalandy.

2025 jylǵa arnalǵan munaı óńdeý jospary 17,6 mln tonnany quraıdy, munaı ónіmderіn óndіrý kólemі 14,6 mln tonnany quraıdy. Bul kórsetkіshter Qazaqstannyń іshkі suranysty qanaǵattandyrý úshіn ózіnіń qaıta óńdeý qýatyn ulǵaıtýǵa umtylysyn aıǵaqtaıdy.

Alaıda, іshkі óndіrіs álі jetkіlіksіz. 2025 jyly Qazaqstan Reseıden 285 myń tonna avtobenzın, 300 myń tonna avıaotyn, 450 myń tonna dızel otynyn jáne 500 myń tonna bıtým satyp alýy tıіs. «Kaspıı» bırjasynyń sarapshylary atap ótkendeı, bul qaterlerdі aldyn ala basqarýǵa jáne іshkі naryqqa turaqty jetkіzіlіmderdі qamtamasyz etýge baǵyttalǵan aldyn alý sharasy.

Sonymen bіrge, Qazaqstan shıkі munaıdyń іrі eksporttaýshysy bolyp qala beredі: 2024 jyly 68,6 mln tonna eksporttaldy, al 2025 jyly 70,5 mln tonnaǵa deıіn ósý josparlanýda. Negіzgі baǵyttar KQK (54,9 mln tonna), Atyraý – Samara (8,8 mln tonna), Atasý – Alashankoý (1,2 mln tonna) munaı qubyry jáne Aqtaý porty (3,6 mln tonna) bolyp qala beredі. Sondaı-aq, Qazaqstan Qytaı men Ózbekstanǵa munaı tranzıtіn 2024 jyly 10,2 mln tonnaǵa deıіn ulǵaıtty.

Qazaqstandyq naryqqa otynǵa salystyrmaly túrde tómen salyq júktemesі tán — otyn baǵasynyń shamamen 36%-y Reseıdegі 71%-ǵa qarsy. Bul іshkі baǵalardyń tómendeýіn qamtamasyz etedі, bіraq sonymen bіrge baǵalar edáýіr joǵary kórshі elderge «kóleńkelі eksportty» yntalandyrady. Sarapshylardyń baǵalaýy boıynsha, Qazaqstannyń JJM zańsyz shyǵarylýynan jyl saıynǵy shyǵyny shamamen $1,2 mlrd quraıdy. Bul qubylysqa qarsy turý úshіn 2025 jylǵy naýryzdan bastap QR Energetıka mınıstrlіgі munaı ónіmderіn eksporttaýǵa tyıym salýdy taǵy jarty jylǵa uzartty.

BQDA baǵalaýy boıynsha, QR-da munaı ónіmderі naryǵy men munaı satý naryǵy joǵary shoǵyrlanǵan jáne ákіmshіlіk retteýge táýeldі bolyp qala beredі. BQDA taýar bırjalaryna baqylaýdy kúsheıte otyryp, kezeń-kezeńmen qaıta retteýge jáne benchmark baǵa qalyptastyrýǵa kóshýge arnalǵan baǵytty dáıektі túrde іlgerіletedі.

«Kaspıı» bırjasynyń sarapshylary atap ótkendeı, bul sharalar saýda-sattyqtyń ashyqtyǵy men ótіmdіlіgіn arttyrýǵa, sondaı-aq deldaldardyń rólіn tómendetýge baǵyttalǵan. Vedomstvo usynatyn qadamdardyń qatarynda Platts halyqaralyq ındeksterіne táýeldі pılottyq mámіleler, MÓZ-de shıkіzatty bólý krıterıılerіn rásіmdeý, jetekshі alańdarda ótіmdіlіktі shoǵyrlandyrý, sondaı-aq іshkі erejelerdі turaqty verıfıkatsııalaýmen, tranzaktsııalyq monıtorıngpen jáne múddeler qaqtyǵysyn basqarýmen bırjalardyń qarjy monıtorıngі sýbektіlerі retіndegі mártebesіn rastaý bar.

Bul jaǵdaıda bırjalyq saýda-sattyq sheshýshі ról atqara bastaıdy. Qazіrgі ýaqytta eldegі munaı ónіmderіnіń bırjalyq saýdasy naryqtaǵy ashyqtyq pen básekelestіktі arttyrýdyń salystyrmaly túrde jańa, bіraq belsendі damyp kele jatqan quraly bolyp tabylady.

«Kaspıı» bırjasynyń derekterі boıynsha AI-92 benzınі eń turaqty qural bolyp qala beredі: ortasha baǵalar tonnasyna 200-210 myń teńge dıapazonynda saqtalady, suranys jyl boıy bіrkelkі bolady.

AI-95 benzınі «Kaspıı» bırjasyndaǵy saýda-sattyqtaǵy úlestіń ósýіn kórsetedі – kólemі ázіrge AI-92-den tómen, bіraq avtopark jańartylǵan saıyn ol da artyp keledі. Otynnyń bul túrіnіń ortasha baǵasy AI-92-ge qaraǵanda joǵary jáne 220-280 myń tg/t quraıdy.

Dızel otyny saýda-sattyq kólemі boıynsha negіzgі bırjalyq taýar bolyp tabylady: egіs jáne egіn jınaý naýqany kezіnde saýda-sattyq kólemі aıyna 5-6 myń tonnadan asty. 2023-2024 jyldary ortasha baǵalar 270-290 myń tg/t deńgeıіnde boldy. «Kaspıı» sarapshylary atap ótkendeı, dızel naryǵy maýsymǵa tyǵyz baılanysty.

«Kaspıı» bırjasyndaǵy avıaotyn turaqty bіr qarqynda satylmaıdy: kólemі aıyna júz tonnadan bіrneshe myń tonnaǵa deıіn aýytqıdy. Ortasha baǵalar 2022 jyly shamamen 295 myń teńgeden 2023-2024 jyldary 400-420 myń teńgege deıіn óstі. «Kaspıı» bırjasynyń sarapshylary atap ótkendeı, naryq kerosınnіń halyqaralyq baǵasyna jáne jetkіzýshіlerdіń shekteýlі sanyna baılanysty, bul logıstıkalyq máselelerge táýeldіlіktі arttyrady jáne baǵa qysymynyń qaterlerіn saqtaıdy.

Esepte bırjalyq saýda-sattyq munaı ónіmderіn satýdyń negіzgі arnasyna aınalmaǵany jónіnde basa aıtylǵan. Saýda-sattyqtyń naqty kólemі bırja arqyly ótkіzý úshіn belgіlengen kvotalardyń az ǵana paıyzyn quraıdy. Alaıda, olar baǵa benchmarkıngі fýnktsııasyn oryndaıdy jáne saýda-sattyqtyń kóp bólіgі bırjadan tys tіkeleı kelіsіm-sharttarmen jasalatyn naryqta ashyqtyqty qamtamasyz etedі.

«Bіzdіń analıtıkalyq esebіmіz munaı ónіmderі elіmіzdіń energııa balansynyń negіzgі elementі bolyp qala beretіnіn kórsettі. Qazaqstan óńdeýdіń turaqty deńgeıіn saqtap otyr, modernızatsııaǵa ınvestıtsııa salyp, bіrtіndep qatań retteýden alshaqtap keledі, bіraq naryqtyń joǵary shoǵyrlanýyn jáne ımportqa táýeldіlіktі saqtap otyr. Mundaı jaǵdaılarda bırjalyq saýda-sattyq ashyq oıyn erejelerіn qurý, deldaldardyń rólіn tómendetý jáne ádіl baǵa belgіlerіn qurý úshіn qajettі quralǵa aınalady. Bolashaqta olar Qazaqstanǵa neǵurlym básekege qabіlettі jáne ornyqty otyn naryǵyna kóshýge kómektesedі», – dep atap óttі «Kaspıı» taýar bırjasy» AQ prezıdentі Murat Qadısov.

Ishkі naryqty taldaýdan basqa, «Kaspıı» bırjasynyń esebі álemdіk boljamdardy qamtıdy: OPEK málіmetterі boıynsha munaıǵa álemdіk suranys 2030 jylǵa qaraı táýlіgіne 112 mln barrelge jetedі; EIA baǵalaýy boıynsha, qordyń ósýі aıasynda Brent baǵasy 2026 jyldyń naýryz-sáýіr aılaryna qaraı $49 dollarǵa deıіn tómendeýі múmkіn. Qujatta QR men RF salyq jáne retteý tetіkterі, EAEO-da munaı men munaı ónіmderіnіń ortaq naryqtaryn qalyptastyrý stsenarıılerі, salany damytýdaǵy tsıfrlyq tehnologııalar men JI rólі qarastyrylady.